के ऐँठन खतरनाक हो ?

१९ वर्षीय बालान्द जलाल ओछ्यानमा डरले थुरथुर काँप्दै थिए । उनको लागि यो आफ्नै वास्तविक जीवनको डरलाग्दो चलचित्र जस्तो थियो। भर्खरै ब्युँझिएका उनी आफ्नो वरपरका चीजहरू देख्न सक्थे, तर न त चल्न सक्थे न त बोल्न सक्थे, र यसको कारण उनलाई थाहा थिएन।

त्यति बेला उनले सोचे, ‘हे भगवान्, अब म के गरूँ?’ सन् २००५को त्यो क्षण सम्झँदै अहिले ३९ वर्षका जलाल भन्छन्, ‘मैले आफ्नी आमा र बुबालाई बोलाउने प्रयास गरेँ, तर मेरो घाँटीबाट कुनै शब्द निस्किएन। … मेरो छेउमा एउटा डरलाग्दो राक्षस भएको महसुस भयो, र त्यसले मेरो खुट्टामा तल माथि गर्‍यो।

‘त्यसले मलाई मार्न खोज्दै घाँटी थिच्यो। म शतप्रतिशत विश्वस्त थिएँ कि म मर्न जाँदैछु,’ जलालले थपे, ‘यो अनुभव यस्तो थियो, मानौँ कि ब्रह्माण्डका सबै खराब कुराहरू एउटा ठाउँ जम्मा भएर मेरो सुत्ने कोठामा आएका छन्।’

यस प्रकारको भ्रम धेरै मानिसहरूको लागि ऐँठन (sleep paralysis) को एक प्रमुख लक्षण हो।

क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कलेको ‘सेन्टर फर ह्युमन स्लीप साइन्स’ का निर्देशक डा. म्याथ्यू पी. वाकरले बताए अनुसार, यो निद्राको ‘र्‍यापिड आई मुभमेन्ट’ वा आरईएम चरणमा प्रवेश गर्दा वा बाहिर निस्कँदा हुन्छ। यो एक व्यस्त चोकमा भएको ट्राफिक जामजस्तै हो – तपाईँको दिमाग, जुन जागृत र सतर्क छ, र तपाईँको शरीर, जुन अझै सुतेको र निश्चल छ, एकैछिनका लागि आपसमा जुध्छन्।

गहिरो निद्रापछि, आरईएम निद्रा चक्रको अर्को महत्त्वपूर्ण चरण हो। यस चरणमा सपनाहरू अझै जीवन्त र यथार्थवादी हुन्छन्, र मुटुको धड्कन तथा श्वासप्रश्वासको गति पनि छिटो हुन्छ। यो स्मरणशक्ति, एकाग्रता, मुड नियमन र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताको लागि आवश्यक छ।

जलालका अनुभवहरूले उनलाई यस घटनाबारे विश्वभरि अध्ययन गर्न प्रेरित गर्‍यो। उनी ऐँठनको कारण र यसका केही बिरामीहरूलाई किन ‘ठुलो मात्रामा खराबीको अनुभव हुन्छ’ भन्ने कुरा पत्ता लगाउन चाहन्थे।

त्यसपछि उनले मनोचिकित्सामा विद्यावारिधि हासिल गरे र अहिले उनी हार्वर्ड विश्वविद्यालयको मनोविज्ञान विभागमा एक शोधकर्ताका साथै ऐँठनका एक अग्रणी विशेषज्ञ हुन्। उनले यस समस्याबाट पीडित बिरामीहरूको उपचार पनि गर्छन्।

क्लिभल्यान्ड क्लिनिकका अनुसार, विश्वभरका करिब ३०% मानिसहरूले आफ्नो जीवनकालमा कम्तिमा एक पटक ऐँठनको अनुभव गर्छन्। तीमध्ये कति मानिसहरूलाई बारम्बार र कष्टदायी ऐँठन हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट छैन ।

ऐँठन र यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने बारेमा तपाईँले जान्नुपर्ने केही अन्य कुराहरू यहाँ दिइएका छन्।

• ऐँठनको विज्ञान र लक्षणहरू

जलालले भने अनुसार, आरईएम निद्राको समयमा हाम्रो शरीरमा पक्षाघात हुन्छ ताकि हामी सपनामा गरिएका क्रियाकलापहरू बाहिर नदेखाऔँ र आफूलाई वा अरूलाई चोट पुर्‍याउने जोखिमबाट बचौँ। क्लिभल्यान्ड क्लिनिकका अनुसार, ऐँठनका घटनाहरू सामान्यतया केही मिनेट मात्र टिक्छन्, तर कहिलेकाहीँ २० मिनेटसम्म पनि हुन सक्छ।

‘तर, ऐँठनको समयमा, हाम्रो मांसपेशीले आरईएम-प्रेरित पक्षाघातबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नुअघि नै हामी चेतना प्राप्त गर्छौँ,’ क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय बर्कलेमा स्नायु विज्ञान र मनोविज्ञानका प्राध्यापक वाकरले भने।

जलालका अनुसार, करिब ४०% ऐँठनका बिरामीहरूलाई दृश्य, श्रवण वा स्पर्शसम्बन्धी भ्रम हुन्छ। जस्तै: छातीमा दबाब महसुस हुनु वा शरीर बाहिर भएको अनुभव हुनु। तीमध्ये करिब ९०% मानिसहरूको लागि, यो भ्रम डरलाग्दो हुन्छ। यसमा भूत वा एलियन जस्ता प्राणीहरू देखिन सक्छन्, र तिनीहरूका कार्यहरू केवल नजिक आउने जस्तो सामान्यदेखि लिएर यौन दुर्व्यवहार गर्ने वा मार्न खोज्ने जस्तो भयावह पनि हुन सक्छन्।

जलालले आफ्ना शैक्षिक यात्राका क्रममा पत्ता लगाए अनुसार भ्रमका सामग्री र व्याख्याहरू, ऐँठनका कारणहरू बारेका विचारहरू, र यसको आवृत्ति र अवधि सबैको सांस्कृतिक आधार पनि हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, जलालले भने अनुसार, इजिप्ट र इटालीमा बस्ने मानिसहरूले प्रायः बोक्सी र दुष्ट जिनहरू देख्छन्, उनीहरूलाई यसको लागि जिम्मेवार मान्छन् र ऐँठनबाट मर्न सकिन्छ भन्ने सोच्छन्। अर्कोतर्फ, डेनमार्क, पोल्याण्ड र संयुक्त राज्य अमेरिकाका केही भागहरूमा बस्ने मानिसहरूको व्याख्या कम अलौकिक हुन्छ र उनीहरूमा कम डर हुन्छ।

‘हामी किन यी राक्षसहरू देख्छौँ? के यो सपनाको छवि हो … जुन चेतनाको अवस्थामा पनि देखिन्छ?,’ जलालले भने, ‘मेरो अनुसन्धान अनुसार, यसको जवाफ हो, होइन, ठ्याक्कै होइन। तर यो त्यसको एक अंश भने पक्कै हो।’

जब तपाईँ जागा अवस्थामा हुनुहुन्छ तर पक्षाघात र भ्रमित हुनुहुन्छ, तपाईँको स्वाभाविक प्रतिक्रिया त्यस अवस्थाबाट उम्कने हुन्छ। तपाईँको दिमागले तपाईँको शरीरमा चल्नका लागि सङ्केतहरू पठाउँदैछ, तर तपाईँको शरीरले कुनै प्रतिक्रिया दिन सक्दैन।

संक्षेपमा, तपाईँको दिमागले ‘सबैलाई छोड’ भन्छ र यस्तो कथा बनाउँछ कि तपाईँको शरीरले यस्ता अनौठा लक्षणहरू अनुभव गराउँछ । तपाईँको प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स (कारण र तर्कको लागि जिम्मेवार) मा कम गतिविधि हुनुले पनि भ्रमहरूलाई ‘अत्यन्तै यथार्थवादी र भावनात्मक रूपमा चार्ज गरिएको’ बनाउन योगदान गर्छ। वाकरले भने अनुसार, यसलाई एमिग्डाला (दिमागको भावनात्मक अलार्म केन्द्र) को अत्यधिक गतिविधिले अझ बढाउँछ।

• ऐँठनका कारणहरू र जोखिम कारकहरू

वैज्ञानिकहरूलाई ऐँठनको समयमा जागृत र निद्राको बिचमा हुने गडबडी के हो भन्ने कुरा थाहा भए पनि, उनीहरू यसको कारणबारे पूर्ण रूपमा निश्चित छैनन्। तर त्यहाँ धेरै कारकहरू छन् जसले खण्डित निद्रा र ऐँठनको जोखिम बढाउन सक्छ।

विज्ञहरूका अनुसार, ती कारकहरूमा तनाव र सम्बन्धित अवस्थाहरू जस्तै चिन्ता, पोष्ट-ट्रमाटिक स्ट्रेस डिसअर्डर (PTSD), बाइपोलर डिसअर्डर र प्यानिक डिसअर्डर समावेश छन्। जलालको धेरैजसो ऐँठन उनी स्कुलमा हुँदा भएको थियो। अहिले जब उनलाई वर्षमा एक वा दुई पटक यस्तो घटना हुन्छ, त्यो सामान्यतया उच्च-तनावको अवधिमा हुन्छ। (एक पटक तपाईँले ऐँठनको अनुभव गरिसकेपछि, तपाईँ घटनाको समयमा त्यसप्रति सचेत हुन सक्नुहुन्छ तर अझै पनि डराउन सक्नुहुन्छ।)

अन्य सामान्य कारकहरू निद्राको कमी, जेट ल्याग, अनियमित निद्रा तालिका, नार्कोलेप्सी जस्ता निद्रा सम्बन्धी विकारहरू, र आनुवंशिक कारकहरू हुन्।

क्लिभल्यान्ड क्लिनिकका अनुसार, अब्स्ट्रक्टिभ स्लीप एपनिया, सब्सटेस्स युज डिसअर्डर र केही औषधिहरू – जस्तै एटेन्सन डेफिसिट हाइपरएक्टिभिटी डिसअर्डर (ADHD) का लागि प्रयोग हुने औषधिहरूले पनि जोखिम बढाउन सक्छन्।

• के ऐँठन खतरनाक हो ?

जतिसुकै डरलाग्दो लागे पनि, विज्ञहरूका अनुसार, ऐँठन वास्तवमा खतरनाक हुँदैन। तर यो कति पटक हुन्छ भन्ने आधारमा, ऐँठन एक अन्तर्निहित निद्रासम्बन्धी समस्याको सङ्केत हुन सक्छ, जलालले भने।

बारम्बार हुने घटनाहरूले निद्राको वरिपरि चिन्ता र त्यसपछि निद्राबाट टाढा रहने बानीको विकास गर्न सक्छ। यो ढाँचाले तपाईँको दैनिक ऊर्जा र काम गर्ने क्षमतामा बाधा पुर्‍याउन सक्छ। र यदि तपाईँलाई प्रायः डरलाग्दो भ्रमहरू हुन्छन् भने, त्यसले चिन्ता वा आघातजस्ता लक्षणहरू निम्त्याउन सक्छ।

ऐँठनको उपचार कसरी गरिन्छ?

वाकरले भने अनुसार, धेरै अभ्यासहरू वा उपचारहरूले ऐँठनलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सक्छन् – जसको सुरुवात स्वस्थ निद्राको बानी बाट हुन्छ। यसमा रातमा ७ देखि ९ घण्टासम्म आरामदायी निद्रा लिनु समावेश छ।

गुणस्तर र मात्रामा एकरूपले निद्रा तालिका कायम राख्नुले ‘तपाईँको आन्तरिक घडीलाई मिलाउने काम गर्छ, जसले गर्दा निद्रा-जागृत ओभरल्यापको सम्भावना कम हुन्छ,’ वाकरले भने।

यसका साथै, माइन्डफुलनेस र आरामदायी अभ्यासहरू प्रयोग गरेर तनाव व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुहोस्। थेरापीहरूले ऐँठनलाई उत्प्रेरित गर्ने केही अन्तर्निहित समस्याहरूलाई कम गर्न सक्छ, जसमा कोग्निटिभ बिहेभियरल थेरापी समावेश छ, विशेष गरी अनिद्रा भएका मानिसहरूको लागि यसको संस्करण।

अझ गम्भीर अवस्थाहरूमा, कहिलेकाहीँ औषधिहरू प्रयोग गरिन्छ, वाकरले भने। तीमध्ये सेलेक्टिभ सेरोटोनिन रिउपटेक (एसएसआरआई) वा ट्राइसाइक्लिक एन्टिडिप्रेसेन्टहरू समावेश छन् । यसले निद्राको चरणहरू बिचको सहज प्रवाहलाई व्यवस्थित गर्न वा आरईएम चरणलाई पनि कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्।

सामान्यतया, दिमागको सेरोटोनिन स्तर बढाउनाले कुनै न कुनै तरिकाले आरईएम चरणको कमीलाई क्षतिपूर्ति गर्छ । तर कहिलेकाहीँ, लामो समयसम्म एन्टिडिप्रेसेन्टको प्रयोग आरईएम स्लीप बिहेभियर डिसअर्डरसँग जोडिएको छ।

माथि उल्लेखित उपचारहरूले ऐँठनका घटनाहरूको आवृत्ति वा अवधिलाई कम गर्न मद्दत गर्न सक्छन्, तर घटना भइरहेको बेला नै त्यसलाई रोक्न सक्ने कुनै निश्चित उपचार अहिलेसम्म छैन।

जलालले पछिल्लो दशकदेखि त्यस्तै उपचार आधिकारिक रूपमा बनाउने प्रयास गरिरहेका छन्, र यो स्व-प्रेरित हो। ‘मेडिटेशन रिल्याक्सेसन थेरापी’ नामक यो उपचारले ८ हप्तापछि नार्कोलेप्सी भएका ६ जना मानिसहरूको ऐँठनलाई ५०% ले कम गरेको थियो। यो जलालले सन् २०२० मा प्रकाशित गरेको एउटा सानो पाइलट अध्ययनले देखाएको थियो । उनले अहिले हार्वर्डमा सोही उपचारको ठुलो अध्ययन गरिरहेका छन्। जलालको थेरापीका चरणहरू यस प्रकार छन्:

• आक्रमणको अर्थलाई संज्ञानात्मक रूपमा पुनः मूल्याङ्कन गर्नुहोस्। आफ्ना आँखा बन्द गर्नुहोस् र आफूलाई सम्झाउनुहोस् कि यो अनुभव सामान्य हो र यसबाट तपाईँको मृत्यु हुँदैन।
•  यसबाट भावनात्मक दूरी कायम राख्नुहोस्। आफूलाई भन्नुहोस् कि तपाईँको दिमागले तपाईँलाई धोका दिइरहेको मात्र हो, त्यसैले डराउनुको कुनै कारण छैन वा तपाईँको आफ्नै नकारात्मक अपेक्षाका कारण अवस्था झन् खराब हुने जोखिम छैन।
• कुनै सकारात्मक कुरामा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस्। चाहे त्यो प्रार्थना गर्नु होस् वा कुनै प्रियजनको अनुहार सम्झनु होस्, यो ध्यान केन्द्रित गर्नाले विचारहरूलाई राक्षसजस्तो नभई अझ रमाइलो बनाउन सक्छ।
• आफ्नो मांसपेशीहरूलाई आराम दिनुहोस् र नचल्नुहोस्। केही विशेषज्ञहरूले आफ्ना औँलाहरू वा खुट्टाहरूलाई हल्का रूपमा एक-एक गरी चलाउने प्रयास गर्नाले घटनाबाट छिटो बाहिर आउन मद्दत गर्न सक्ने बताउँछन्। तर जलाल भने यसो नगर्न सल्लाह दिन्छन् किनकि तपाईँले अझै पनि पक्षाघात भएका मांसपेशीहरूलाई सङ्केतहरू पठाउँदै हुनुहुन्छ र यसले भ्रमहरूलाई अझ बढाउन सक्छ।

सीएनएन