(लेखक नरेन्द्रनाथ भट्टराई , इलाम) प्रत्येक वर्ष डिसेम्बर ३ का दिन विश्वभर मनाइने विश्व अपाङ्गता दिवसले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका अधिकार, गरिमा र समान अवसरका विषयमा जागरूकता फैलाउने अवसर प्रदान गर्छ। यो केवल एक दिनको औपचारिकता मात्र होइन, समावेशी समाज निर्माण गर्ने साझा प्रतिवद्धता प्रकट गर्ने दिन पनि हो। विश्वका करिब १.३ अर्बभन्दा बढी मानिस कुनै न कुनै प्रकारको अपाङ्गतासँग जीवन व्यतीत गरिरहेका छन्, र उनीहरू हामीजस्तै सपना, आकांक्षा र क्षमता बोकेका नागरिक हुन्। तर अहिले पनि समाजले निर्माण गरेका भौतिक, सामाजिक र मानसिक अवरोधहरूले उनीहरूको क्षमता उपयोग हुन नदिई अवरोध खडा गरिरहेका छन्। अपाङ्गता भन्नाले केवल शरीर वा मनको कमजोरी मात्र जनाउँदैन। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, दैनिक जीवनका कार्यसम्पादनमा कठिनाइ र सामाजिक सहभागितामा अवरोध उत्पन्न गराउने अवस्था नै अपाङ्गता हो। यसबाट स्पष्ट हुन्छ—अपाङ्गता व्यक्तिमा भन्दा पनि वातावरण र समाजको संरचनामा निहित अवरोधसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ। विकसित राष्ट्रहरूले अधिकार–केन्द्रित दृष्टिकोण अपनाउँदै भौतिक पूर्वाधार, कानुनी सुरक्षा, समावेशी शिक्षा र रोजगारीमा उल्लेखनीय प्रगति गरे पनि विकासोन्मुख देशहरूमा अहिले पनि दया, करुणा र पूर्वाग्रहका कारण अपाङ्गता एउटा सामाजिक कलंकझैँ व्यवहार गरिन्थ्यो। गरिबी, बेरोजगारी र सामाजिक बहिष्कारले धेरै अपाङ्ग व्यक्तिहरू अझै पनि पछाडि पारिएका छन्। सन् २००६ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले अनुमोदन गरेको अपाङ्ग व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी महासन्धि (CRPD) ले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई अधिकारसहितका स्वतन्त्र नागरिकका रूपमा मान्यता दिएको छ। सतत विकास लक्ष्य (SDGs) ले समेत “कसैलाई पनि पछाडि नछाड्ने” सिद्धान्तलाई आफ्नो केन्द्रमा राख्दै प्रत्येक विकास गतिविधिमा अपाङ्ग व्यक्तिको सहभागिता र पहुँचलाई अनिवार्य तत्वका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यी अन्तर्राष्ट्रिय पहलहरूले अपाङ्गता कुनै न्यूनताको विषय होइन, विविधताको एक रूप हो भन्ने तथ्यलाई थप बलियो बनाएका छन्। विश्वमा प्रेरणादायी धेरै उदाहरणहरू छन्, जसले अपाङ्गता कमजोरी होइन, अवसर हो भन्ने सन्देश दिन्छन्। वैज्ञानिक स्टिफन हकिङले आफ्नो शारीरिक चुनौतीका बाबजुद विज्ञान र ब्रह्माण्डको समझमा आमूल परिवर्तन ल्याए। प्यारा–ओलम्पिक खेलाडीहरूले असाधारण दृढता र क्षमता प्रदर्शन गर्दै संसारलाई प्रेरणा दिएका छन्। नेपालमै पनि साहित्यकार झमकुमारी घिमिरेजस्ता व्यक्तित्वहरूले अपाङ्गताको अवस्थालाई चुनौती दिँदै आफ्नो प्रतिभा र योगदानबाट राष्ट्रिय स्तरमा विशेष स्थान बनाएका छन्। यी उदाहरणहरूले स्पष्ट देखाउँछन्—उचित अवसर, सम्मान र सहयोग प्राप्त भएमा अपाङ्ग व्यक्तिहरू समाजका महत्वपूर्ण योगदानकर्ता बन्न सक्छन्। नेपालको संविधानले अपाङ्गताको अधिकारलाई मौलिक अधिकारका रूपमा मान्यता दिँदै सामाजिक सुरक्षा, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुविधाजनक वातावरणका प्रावधानहरू समेटेको छ। यद्यपि, व्यवहारमा भने धेरै चुनौतीहरू विद्यमान छन्। सार्वजनिक संरचनाहरू अझै पनि अपाङ्ग–अनुकूल बन्न सकेका छैनन्; समावेशी शिक्षा प्रणाली पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिएको छैन; रोजगार अवसर सीमित छन्; र समाजको सोचमा दया–मुखी भावना गहिरोसँग जरा गाडेर बसेको छ। कानुनले अधिकार दिएको भए पनि सामाजिक चेतनाले आवश्यक परिवर्तन हासिल गर्न सकेको छैन। समावेशी समाज निर्माण केवल सरकार वा संस्थाहरूको दायित्वमा सीमित हुँदैन। यो सम्पूर्ण समाजको साझा जिम्मेवारी हो। अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दया होइन, सम्मान आवश्यक छ—उनीहरूले के गर्न सक्दैनन् भन्ने दृष्टिकोणको सट्टा उनीहरूले के गर्न सक्छन् भन्ने दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्छ। सबै भवन, यातायात र सेवा–सुविधाहरू सबैका लागि पहुँचयोग्य हुनुपर्छ। भाषा, व्यवहार र दृष्टिकोणमा सम्मान झल्किनुपर्छ। कानुनका प्रावधानहरू कागजमा मात्र होइन, व्यवहारमा लागू हुनुपर्छ। र आजको प्रविधि–प्रधान संसारमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोबोटिक्स र सहायक उपकरणहरूले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको जीवन सहज, सुरक्षित र स्वतन्त्र बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। अन्ततः, विश्व अपाङ्गता दिवसले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ—समावेशी समाज निर्माण नै सभ्यता र विकासको वास्तविक मापन हो। अपाङ्गता कमजोरी होइन, विविधताको एउटा सुन्दर रूप हो। समस्या व्यक्तिमा होइन, समाजले बनाएका अवरोधहरूमा छ। समान अधिकार, सम्मान र अवसर पाउने हक सबैका लागि समान छ। “कसैलाई पनि पछाडि नछाड्ने” सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्न हामी प्रत्येकले आफ्नो स्थानबाट योगदान गर्नु अनिवार्य छ। भौतिक वातावरणमा पहुँच सहज बनाउने, व्यवहारमा सम्मान कायम राख्ने, अवसर साझा गर्ने र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सुन्ने र उनीहरूको जीवनानुभवबाट सिक्ने अभ्यासले मात्रै साँचो अर्थमा समावेशी, न्यायपूर्ण र समृद्ध समाज निर्माण हुन सक्छ।
